- Oleje do sprężarek
- Problemy w pracy sprężarek
- Czynniki chłodnicze
- Grzałki karteru sprężarki (crankcase heater)
Podział i zastosowanie sprężarek w pompach ciepła.
Sprężarki mają za zadanie podniesienie ciśnienia krążącego czynnika do poziomu, przy którym następuje jego skroplenie z wydzieleniem dużych ilości ciepła (proces egzotermiczny). W pompach ciepła stosowane są głównie sprężarki wyporowe które można dalej dzielić na:
– sprężarki tłokowe – proces sprężania zachodzi w cylindrze, w którym porusza się tłok ruchem posuwisto-zwrotnym,
– sprężarki rotacyjne – proces sprężania jest realizowany za pomocą elementów wirujących, przez które gaz przepływa w sposób ciągły.
Sprężarki w których ciśnienie końcowe czynnika tłoczonego jest osiągane w jednym procesie sprężania noszą nazwę sprężarek jednostopniowych. Natomiast sprężarki, w których ciśnienie końcowe jest osiągane w kilku kolejnych procesach sprężania pomiędzy którymi następuje ochładzanie czynnika – to sprężarki wielostopniowe.
Poniżej zostaną omówione niemal wszystkie typowe konstrukcje sprężarek. Nie wszystkie znajdują zastosowanie w pompach ciepła, ale znajomość ich budowy i zasady działania pozwala na pełniejsze zrozumienie idei sprężania.
Sprężarki tłokowe posiadają zwykle silnik spalinowy benzynowy lub na olej opałowy, mają więc napęd niezależny od sieci energetycznej. Ich wadą jest wyższy hałas. Sprężarki tłokowe są dzielone na:
– jednostopniowe i wielostopniowe – w zależności od liczby stopni sprężania,
– jednostronnego lub dwustronnego działania – w zależności od tego, czy tłok spręża gaz po jednej czy po dwóch stronach,
– chłodzone powietrzem lub wodą.
Podstawą klasyfikacji mogą być też:
– liczba i układ tłoków np. jednotłokowe, wielotłokowe, z tłokami pionowymi, widlastymi, itp.
– konstrukcja kadłuba sprężarki – np. dławnicowa, bezdławnicowa,
Cylindry sprężarek chłodzonych powietrzem są użebrowane, a na wale korbowym umieszcza
się wentylator powodujący wymuszony przepływ powietrza tak, aby omywało użebrowanie, chłodząc tym samym cylindry. Cylindry sprężarek chłodzonych wodą są otoczone płaszczem wodnym i muszą pracować w temperaturach dodatnich.

Rys. Sprężarka tłokowa: 1-koło pasowe, 2- użebrowany cylinder, 3-głowica, 4-filtr powietrza, 5-tłok, 6-wał korbowy, 7-korbowód, 8-zawór ssawny, 9-zawór tłoczny (wylotowy)
Sprężarki rotacyjne posiadają elementy robocze wirujące i w zależności od ich budowy dzielą się dalej na:
– łopatkowe
– sprężarki śrubowe
– z wirującymi tłokami krzywkowymi (sprężarki Rootsa)
– spiralne typu scrool
– rotacyjne z wirującym tłokiem
Sprężarki łopatkowe posiadają wirnik wyposażony w szereg łopatek które mogą swobodnie przesuwać się w rowkach wirnika dzieląc przestrzeń gazową cylindra na komory w których sprężany jest gaz

Rys. Sprężarka łopatkowa. Ozn: 1-cylinder, 2- wirnik mimośrodowy, 3-ruchome łopatki, 4-obudowa
Wydajność rzeczywista takiej sprężarki można obliczyć według wzoru:

gdzie:
e- mimośrodowość [m]
l – długość cylindra [m]
n- prędkość obrotowa wirnika [obr./min]
D – średnica cylindra [m]
g – grubość łopatki [m]
z – liczba łopatek
λ – współczynnik wydajności (0,7-0,97)
Sprężarki śrubowe
Sprężarki rotacyjne śrubowe są to sprężarki wyporowe o obrotowym ruchu tłoka, w których elementem roboczym, spełniającym rolę tłoka, są zwoje dwóch wirników śrubowych, a rolę przestrzeni roboczych spełniają międzyzwojowe komory tych wirników. Proces sprężania polega na zmniejszeniu objętości komór przez śrubowe zwoje wirników, obracających się w przeciwnych kierunkach. Rotacja wirnika wspomagającego jest powodowana bezpośrednio przez śrubę napędzaną silnikiem głównym, a chłodzeniei smarowanie jest wykonywane poprzez wtrysk oleju po stronie ssącej. Rotacja śrub może być również synchronizowana poprzez zespół przekładni zębatych, w tym przypadku wtrysku oleju nie
stosuje się. Sprężanie ma miejsce w przestrzeni zmiennej w trakcie rotacji, zawartej pomiędzy zarysem spiralnym nawiniętym śrubowo dookoła dwóch wirników o równoległych osiach: grubym wewnętrznym
(męskim), posiadającym cztery zwoje gwintowe w kształcie płatków lub liści. Zazębia się on, stykając się lub nie, z wirnikiem zewnętrznym (żeńskim) mającym sześć sprzężonych zwojów. Wirnik żeński obraca się z prędkością równą 2/3 prędkości wirnika męskiego. Istnieją również, występujące o wiele rzadziej sprężarki śrubowe, których wirniki posiadają odpowiednio 3 i 4 zęby.

Rys. Schemat sprężarki śrubowej (przekrój wzdłuż wału napędzającego). 1 – korpus, 2 – tłoki śrubowe, 3 – wał napędowy
Obydwa wirniki mogą być napędzane bez styku pomiędzy nimi, przez synchronizującą przekładnię zębatą, lub jeden z wirników może napędzać drugi, poprzez styk. W tym drugim przypadku, to właśnie męski wirnik napędza wirnik żeński, ale istnieją także sprężarki śrubowe, gdzie wałek silnika jest wałkiem wirnika żeńskiego. Sprężarki śrubowe znajdują zastosowanie w przemysłowych pompach ciepła o dużej mocy.

Rys. Sprężarka śrubowa BITZER CSH. Ozn. 1- wirniki śrubowe, 2- regulator obciążenia, 3-łożyska o długiej żywotności, 4- zabudowany silnik, 5-zintegrowany odolejacz, 6-zoptymalizowane chłodzenie olejowe, 7-ekonomizer, 8-wbudowany zawór zwrotny

Rys. Sprężarka typu Roots’a. 1- kadłub, 2- wirniki krzywkowe, 3- wylot, 4-wlot
Sprężarki typu Roots’a – posiadają dwa wirniki z dwoma lub trzema „zębami” obracające się w przeciwnych kierunkach. Kształty są tak dobrane, że wirniki pozostają w stałym kontakcie z cylindrem sprężarki. W czasie obrotu następuje sprężenie gazu znajdującego się w przestrzeni między wirnikiem a kadłubem. Sprężarki Roots’a to tak naprawdę dmuchawy, bowiem spręż w tych urządzeniach z reguły nie przekracza 1 bara.

Rys. Zasada działania sprężarki Roots’a z wirnikiem trójzębnym
Sprężarki typu scroll – posiadają dwie spirale Archimedesa

Jedna ze spiral jest zamocowana na stałe, a druga na wale z mimośrodem i może wykonywać ruchy orbitalne. W czasie pracy czynnik chłodniczy jest zasysany po zewnętrznej stronie spirali i w wyniku ruchu obrotowego przemieszczany w zamkniętych sierpowatych przestrzeniach między spiralami od zewnątrz do wewnątrz. W miarę przemieszczania przestrzeń między obu spiralami zmniejsza się powodując wzrost ciśnienia czynnika. Maksymalną wartość osiąga ono w centralnej części spiral, skąd czynnik przedostaje się na stronę tłoczną sprężarki i zostaje przesłany do skraplacza. Cały cykl sprężania trwa około 2,5 obrotu spiral.

Sprężarki typu scroll mogą posiadać stałą moc (tzw. sprężarki on/off) lub zmienną moc (sprężarki inwerterowe, sprężarki digital scroll). Charakteryzują się niskim poziomem hałasu i wysoką sprawnością. Sprężarki typu scroll to obecnie najpopularniejsze rozwiązanie w małych pompach ciepła.


Rys. Para spiral scroll i zasada działania sprężarki spiralnej.

Fot. Sprężarki spiralne Copeland typ ZH o różnych mocach.
Sprężarki spiralne dedykowane są zwykle pod konkretny typ czynnika chłodniczego np. R410, R407, R134a, itp. Są bardzo sprawne w układach grzewczych, ale mniej polecane w układach chłodniczych.

Regulacja wydajności sprężarek spiralnych może być bezstopniowa lub stopniowa. Pierwsze rozwiązanie realizowane jest w sprężarkach cyfrowych (digital scrool). Regulacja wydajności jest możliwa w zakresie od 10-100% (np. Copeland YFJK1E). Regulację stopniową prowadzi się poprzez łączenie ze sobą dwóch lub więcej sprężarek tworząc tandemy lub trio. Łączy się zwykle identyczne typy sprężarek, ale możliwe jest też łączenie dwóch sprężarek o różnych mocach. Problemem w takim układzie jest jego skuteczne chłodzenie i separowanie oleju miedzy obiegami poszczególnych sprężarek tak, aby jedna nie zabierała oleju drugiej.
Digital scroll to sprężarka o płynnej regulacji mocy w zakresie od 10-100%. W odróżnieniu do zwykłej sprężarki scroll posiada pomiędzy częścią ssawną i tłoczną sprężarki zawór elektromagnetyczny (rys. poniżej).

Rys. Sprężarka Digital scroll z widocznym zaworem elektromagnetycznym. (źr.www.serwischłodniczy.pl)
W sprężarce digital scroll spirala nieruchoma została ponadto wyposażona we właściwość zwaną „podatnością osiową”, która pozwala jej na niewielkie ruchy w kierunku pionowym rzędu 1mm. W czasie normalnej pracy tłocznej obie spirale przylegają ściśle do siebie, a moc wynosi 100%. W momencie uniesienia się spirali szczelność układu przestaje istnieć i moc spada do 0%. Tę właściwość wykorzystano do regulacji bezstopniowej stosując odpowiednio długie interwały czasowe podczas których moc wynosi 100 lub 0%. Czasem tym steruje zawór elektromagnetyczny.

Gdy zawór jest zamknięty ciśnienie nad i pod tłokiem jest jednakowe, spirale ściśle do siebie przylegają i moc nominalna sprężarki wynosi 100%. Gdy zawór zostanie otwarty, u góry tłoka występuje bardzo niskie ciśnienie związane ze stroną ssawną sprężarki, a pod tłokiem panuje ciśnienie tłoczenia. Ta różnica powoduje uniesienie tłoka, który pociąga za sobą spiralę górną powodując rozszczelnienie układu spiral, tym samym spadek mocy sprężarki do 0%. Wał silnika przez cały czas pracuje tak samo, smarowanie jest więc zapewnione.
Czas, w którym występuje zależność pomiędzy stanem obciążenia (100% mocy) i odciążenia (0% mocy) nazywa się czasem cyklu i może być on stały, lub wahać się od 10-30sekund. Minimalna 10% wydajność sprężarki dla minimalnego 10 sekundowego czasu cyklu występuje wtedy, gdy 9 sekund sprężarka pracuje w stanie odciążenia a przez 1 sekundę tłoczy czynnik chłodniczy do systemu. Minimalny czas w którym sprężarka tłoczy czynnik do systemu niezbędny jest, aby zagwarantować właściwe chłodzenie silnika elektrycznego przez opływające go pary czynnika chłodniczego i wyznacza dolny zakres regulacji wydajności.
Regulacja wydajności w sprężarce Digital Scroll sprowadza się do podawania napięcia na zawór
elektromagnetyczny w zależności od zapotrzebowania na moc w układzie.
Sprężarki rotacyjne z wirującym tłokiem
Sprężarki rotacyjne mimośrodowe z tłokiem wirującym. Tłok (wirnik) obracający się odśrodkowo w stosunku do skrzyni korbowej cylindra, zapewnia kolejno: zasysanie, sprężanie i tłoczenie gazu.
Łopatka jest zainstalowana w szczelinie skrzyni korbowej. Przemienne przemieszczanie sterowane przez mimośrodowy wirnik i przez sprężynę cofającą zapewnia oddzielenie obszaru zasysania od obszaru tłoczenia.

Rys. Zasada działania sprężarki rotacyjnej z wirującym tłokiem.
Sprężarki powyższe doczekały się modyfikacji w postaci podwójnego tłoka „sprężarka Twin Rotary” gdzie dzięki umieszczeniu drugiego mimośrodowego tłoka na jednym wale uzyskano spadek hałasu i drgań a także wzrost współczynnika COP.
Rys. Porównanie budowy sprężarki z pojedynczym i podwójnym tłokiem.
Sprężarki inwerterowe – pracują na prądzie stałym i stanowią obecnie najbardziej wydajne urządzenia na rynku pomp ciepła i klimatyzatorów. W sprężarkach tego typu występuje inwerter zamieniający prąd zmienny z sieci 230 V, AC na prąd stały 300V, DC. Rozwiązanie takie pozwala na regulację wydajności sprężarki (regulację prędkości obrotowej) poprzez zmianę częstotliwości prądu przemiennego w zakresie 20-120 herców. W przeciwieństwie do sprężarek standardowych, rozpoczynających pracę od razu na pełnych obrotach, sprężarki inwerterowe mają tzw. „miękki start” stopniowo zwiększając obroty silnika. Pobierają tym samym mniejszy prąd rozruchowy, są bardziej energooszczędne i cichsze. Ich wadą jest wysoka cena. Poniższy wykres ilustruje zasadnicze różnice w pracy sprężarki standardowej i typu inwerterowego.

7.1.4 Symbole projektowe sprężarek
Oznaczenia projektowe sprężarek podaję na podstawie norm niemieckich i strony www.drucklufttechnik.de

Zakres stosowalności sprężarek
