Podział technologii oczyszczania osadem czynnym

Wiadomości wstępne

Oczyszczanie biologiczne metodą osadu czynnego może być realizowane różnymi metodami, w mniej lub bardziej rozbudowanym układzie. Bardzo trudno jednocześnie jest wprowadzić tutaj klasyfikację. W literaturze możemy spotkać podział metod oczyszczania osadem czynnym bazujący na samych komorach (np. ich budowie, sposobie napowietrzania, sposobie pracy, obciążania ściekami) lub bazujący na efektach końcowych takiego oczyszczania, różnicując technologie osadu czynnego pod kątem zachodzących w nich procesów (nitryfikacja, denitryfikacja, defosforyzacja). Jest tego naprawdę dużo, dlatego poniżej postaram się przeprowadzić podział uwzględniający różne kryteria. Wymienione w drugiej części artykułu schematy oczyszczania osadem czynnym stanowią tylko wybrane rozwiązania. Zainteresowanych tym tematem zachęcam do poszukiwania innych materiałów u Gańczarczyka, czy Imhoffa.

 Ze względu na obciążenie ściekami komór, wyróżniamy komory o obciążeniu niskim, średnim i wysokim. Stopień obciążenia komory ładunkiem zanieczyszczeń decyduje o końcowym stopniu oczyszczenia ścieków. Komory nisko obciążone pozwalają na usunięcie do ponad 90% zanieczyszczeń biologicznych, podczas gdy wysoko obciążone zwykle tylko do 60%.

 Z uwagi na sposób napowietrzania:

  • komory napowietrzane mechanicznie, za pomocą wirników o osi poziomej, np. za pomocą szczotek Kessenera, komory Hawortha, rowy cyrkulacyjne
  • komory napowietrzane wirnikami o osi pionowej, np systemu Boltona, napowietrzane aeratorami turbinowymi (wirnikami Vortair, BSK, itp.)
  • komory napowietrzane mechanicznie o złożonym sposobie napowietrzania
  • komory napowietrzanie sprężonym powietrzem za pomocą dmuchaw i podwodnych dyfuzorów,

To ostatnie rozwiązanie można dalej dzielić na: napowietrzanie:

  • drobnopęcherzykowe, o wymiarach pęcherzyków <5mm
  • średniopęcherzykowe, 5-10mm
  • grubopęcherzykowe, pęcherzyki >10mm

a w zależności od głębokości umieszczenia napowietrzaczy, na:

  • komory o głębokim napowietrzaniu, o wysokim sprężu powietrza, gdzie dyfuzory umieszczone są na głębokości 3-6m pod powierzchnią, zwykle bezpośrednio na dnie komory, lub maksymalnie 40cm nad jej dnem
  • komory o płytkim napowietrzaniu, (tzw. system „Inka”), gdzie powietrze wprowadzane jest do komory na głębokości około 80cm pod powierzchnią wody 

Ze względu na sposób mieszania ścieków z osadem czynnym:

  • komory o pełnym wymieszaniu, gdzie ścieki jak i osad recyrkulowany doprowadzane są do komory wielopunktowo, na całej jej długości
  • komory o ograniczonym wymieszaniu, gdzie ścieki z osadem recyrkulowanym wprowadzone są tylko w początkowej części komory i przepływają razem przez całą jej długość

Podział ze względu na technologię prowadzonego procesu przedstawiam poniżej. (źr. Oczyszczanie ścieków – układy technologiczne. dr Eugeniusz Klaczyński, Piotr Ratajczak)

SCHEMATY 

1. Schemat podstawowy, jednofazowy. Ścieki surowe dopływają do komory osadu czynnego (komory nitryfikacji KN) z jednej strony i są w niej przetrzymywane przez 30 minut do kilku godzin, po czym trafiają do osadnika wtórnego, gdzie, po oddzieleniu osadu, odprowadzane są do odbiornika. Osad z osadnika jest częściowo recyrkulowany z powrotem do komory napowietrzania, lub w postaci osadu nadmiernego przekazywany do dalszej utylizacji.   

KN-komora napowietrzania, zwana też komorą nitryfikacyjną, Os.Wtr – osadnik wtórny, RZ – recyrkulacja zewnętrzna osadu

2. Schemat oczyszczania dwufazowy (Wurhmanna), w tym rozwiązaniu za komorą napowietrzania (niktryfikacji KN), znajduje się dodatkowa komora denitryfikacyjna (KDN), w której usuwane są ze ścieków związki azotu. Komora denitryfikacji zwana jest też komorą niedotlenioną, a cały proces nazwę AO (ang. Oxic-Anoxic). W komorze napowietrzania zawarty w ściekach amoniak zamieniany jest na azotany, które w komorze niedotlenionej zostają przekształcone w azot. Proces denitryfikacji potrzebuje węgla, którego zawartość w komorze, po reakcji nitryfikacji może być zbyt mała. Rozwiązaniem tego problemu jest dawkowanie do komory KDN metanolu.

3. System oczyszczania dwustopniowy AO (ang. Anoxic-Oxic). Problem braku łatwo rozkładanych związków węgla w ściekach po komorze nitryfikacyjnej, niezbędnych do denitryfikacji azotanów, został rozwiązany przez Ludzacka-Ettingera i nosi nazwę procesu AO. W odróżnieniu do procesu OA, komora niedotleniona znajduje się tutaj przed komorą natlenioną. Do niej doprowadzone są azotany z procesu nitryfikacji (recyrkulacja wewnętrzna RW) i wychwycone z osadem nadmiernym w osadniku wtórnym (recyrkulacja zewnętrzna RZ). Źródłem węgla do denitryfikacji są łatwo rozkładające się związki węgla znajdujące sie bezpośrednio w ściekach surowych doprowadzonych do komory. Sprawność usuwania azotu w systemie oczyszczania AO sięga 80%, podczas gdy w OA tylko około 50%. Wadą rozwiązania jest zawracanie wraz z recyrkulowanym osadem także tlenu, który utrudnia denitryfikację w komorze KDN.  

4. System trzystopniowy Bardenpho, inaczej zwany A2/O. Układ ten służy do jednoczesnego usuwania ze ścieków związków węgla, azotu i fosforu i składa się z trzech komór o odmiennej funkcji:  komory beztlenowej KBT (anaerobowej), komory niedotlenionej (zwanej też komorą atoksyczną KA) i komory tlenowej KT (aerobowej). W pierwszej komorze, do której dopływają ścieki surowe i osad recyrkulowany z osadnika wtórnego, następuje proces rozkładu związków węglowych z uwalnianiem do ścieków fosforanów. W komorze niedotlenionej następują procesy
denitryfikacji azotanów zawracanych w strumieniu osadu recyrkulowanego wewnętrznie z komory napowietrzania
i dalsze pobieranie ze ścieków łatwo rozkładalnych związków węgla. W komorze tlenowej amoniak zostaje w procesach nitryfikacji utleniony do azotanów i zachodzi nadmiarowe pobieranie fosforanów uwolnionych w strefie beztlenowej oraz tych znajdujących się w ściekach surowych dopływających do oczyszczalni.

5. Reaktor typu SBR (sekwencyjny biologiczny reaktor). W odróżnieniu do opisywanych powyżej rozwiązań cały proces oczyszczania zachodzi tutaj w jednym zbiorniku o sekwencyjnym działaniu sterowanym komputerowo. Proces oczyszczania dzieli się na 5 faz:

  • faza I – napełnianie reaktora ściekami surowymi bez mieszania, w reaktorze panują warunki niedotlenienia
  • faza II – powolne mieszanie bez napowietrzania, w wyniku czego następuje początkowo denitryfikacja zawartych w osadzie azotanów, a następnie uwalnianie fosforanów
  • faza III – napowietrzanie, przez intensywne mieszanie, następuje rozkład związków węgla i nitryfikacja, oraz pobór przez mikroorganizmy w osadzie związków fosforu
  • faza IV – faza sedymentacji, zostaje zakończone mieszanie, w wyniku czego osad sedymentuje na dno zbiornika. Następuje dekantacja cieczy nadosadowej, która kierowana jest do odbiornika
  • faza V- po odprowadzeniu sklarowanych ścieków oczyszczonych, z dolnej części reaktora usuwany jest osad nadmierny i reaktor jest gotowy do kolejnego cyklu

Reaktory sekwencyjne SBR mają szereg zalet, jak brak przewodów recyrkulacyjnych, pomp, itp. Wadą jest cykliczne działanie, które wymusza stosowanie zbiorników buforowych dla dopływających ścieków, lub kilku reaktorów działających naprzemiennie. Doczekały się też licznych modyfikacji w postaci systemów CASS czy UNITANK.

6. Reaktor obiegowy typu Carrousel . Przypomina z wyglądu rów cyrkulacyjny w którym utworzone są różne strefy natlenienia: beztlenowe KBT, niedotlenione KA i tlenowe KT, więc w jednym, długim zbiorniku prowadzone są wszystkie procesy charakterystyczne dla typowego reaktora wielofazowego.